اثر چرا بر گياهان

اثر چرا بر گياهان  :

چراي دام بر خاك مرتع تأثير داشته، ‌مخصوصاً در اوايل بهار و يا مواقع ديگر كه خاك مرتع مرطوب است باعث سفت شدن آن مي شود. در نتيجه علاوه بر اينكه قابليت نفوذ خاك نسبت به نزولات كاهش خواهد يافت، ‌نگهداري خاك نسبت به آب نيز كاهش مي يابد. در نتيجه گياهان به علت جريان سطحي آبها و هدر رفتن سريع رطوبت خاك از نسبت كمتري از رطوبت و بارندگي منطقه استفاده خواهند كرد. به علت فشرده شدن خاك، ريشه گياهان به مقدار كمتري در خاك نفوذ مي نمايند. از طرف ديگر در چنين شرايطي سبز شدن بذور گياهان مرتعي مشكل خواهد بود. البته بايد در نظر داشت كه طبق نتايج به دست آمده در مراتعي كه اصلاً چرا نشده باشد، رشد گياهان كمتر از مراتعي خواهد بود كه به مقدار كمتري مورد چرا واقع شده اند. گياهان در حالت اخير قوي تر از حالت اول خواهند بود. بخصوص در مورد گراس ها انواع چراشده بوته هاي پهن به وجود خواهند آورد در صورتي كه در انواع چرا نشده قطر تاج گياه كمتر خواهد بود. در مناطق خشك در اثر چرا مقداري از اندامهاي گياه برداشت شده و در نتيجه در مدت خشكي به علت كم شدن سطح تبخير كننده، گياه بهتر خواهد توانست در مقابل خشكي مقاومت از خود نشان دهد. همچنين دام ضمن چرا با افزودن كود باعث حاصلخيزي خاك مي شود.

بيشتر مراتع كشور قبل از فصل مساعد و زمان مناسب و بلافاصله پس از ذوب شدن برف ها (اوايل بهار) يعني درست زماني كه چراي دام بيشترين خسارت و صدمات را به پوشش گياهي و خاك مرتع مي زند، مورد هجوم دام قرار مي گيرد.

چراي بي رويه و قبل از موعد مقرر باعث كاهش جمعيت گونه هاي خوش خوراك و سير قهقرایي مراتع مي گردد. در صورتي كه عده اي از گياهان بي ارزش و سمي از چراي بي موقع سود برده و رقابت گياهي براي آنها كم مي شود.

مراحل سير قهقرايي مرتع در اثر چراي شديد دام

تشخيص بعضي از مراحل سير قهقرايي كه به وسيله ی چراي نامناسب دام در مرتع حادث مي شود آسان است. در اكثر مناطق سير قهقرايي در اثر چراي بي رويه صورت مي گيرد و بايستي مرتعداران اين سير قهقرايي را به موقع تشخيص داده و مراحل آن را به خوبي بشناسند. مراحل سير قهقرايي در اثر چراي مفرط و بهره برداري نامناسب عبارت است از:

الف) تخريب فيزيولوژي گياهان خوشخوراك

گياهان خوش خوراك در اثر فشار چراي دام، قدرت گياهي خود را از دست داده و در نتيجه رشد ساليانه و تجديد حيات طبيعي آنان كاهش مي يابد.

ب) تغيير در تركيب گياهي

ادامه ی بر هم زدن فعاليت فيزيولوژيكي گياه موجب از بين رفتن آن مي شود. از بين رفتن بيشتر گياه بيشتر ناشي از كاهش عمليات فتوسنتز، رقابت گياهي، سن زياد و خشكسالي كه موجب كاهش رشد مي گردد، است.

تغيير در تركيب گياهي تدريجي بوده و توام با تقليل گياهان مرغوب و كاهش عمليات فيزيولوژيكي است. همراه با كاهش تعداد گياه در واحد سطح، رقابت گياهي كاهش مي يابد در نتيجه گياهان نامرغوب و مقاوم وارد مي شوند. در اين حالت دام هايي كه در مرتع چرا مي نمودند به ناچار بايستي اشتهاي خود را از گياهان مرغوب به گياهان نامرغوب تغيير دهند.

ج) هجوم گونه هاي جديد

همراه با تغيير تركيب گياهي، گياهان جديدي كه قبلاً در تركيب كليماكس وجود نداشته وارد مي شوند. اولين هجوم آورنده ها گياهان يكساله هستند و سپس گياهان چندساله بوته اي كه داراي ارزش علوفه اي نيستند. اكثر گياهان چندساله هجوم آورنده، براي چراي دام مناسب نيستند. اين مراحل جايگزيني بيشتر موجب تقليل كيفيت گياهي مي شود.

د) ناپديد شدن گياهان خوشخوراك

مرحله ی بعدي سير قهقرايي در اثر بهره برداري بي رويه و چراي مفرط دام در مرتع، كم شدن شديد گونه هاي خوش خوراك و باارزش و در نهايت ناپديد شدن آن ها در مرتع است. به جاي گونه هاي خوب مرتعي، گياهان يكساله و گونه هاي چندساله غيرخوشخوراك در مرتع ظاهر مي شوند.

هـ) كاهش پوشش گياهان مهاجم

ادامه ی چراي بي رويه سرانجام درصد پوشش نباتي را هم كاهش مي دهد. در اين صورت گياهان خوشخوراك از بين مي روند و به تدريج جاي آنها را گياهان يكساله غير خوشخوراك مي گيرند. اگر چراي مفرط همچنان ادامه يابد از مقدار پوشش گياهان نامرغوب هم به تدريج كاسته مي شود.

(( ادامه دارد))

پراكنش دام در مرتع

-        پراكنش دام در مرتع :

رفتار دام هاي مختلف متفاوت است و هر دامي داراي الگوي پراكنش متفاوت روزانه است. اين رفتار و الگو نسبت به عواملي چند متفاوت است.

-        عوامل مؤثر در پراكنش دام :

1- وضعيت توپوگرافي مرتع :

از اين لحاظ مثلاً گاو به علت جثه سنگين مراتع هموارتر را دوست دارد در صورتي كه بز به علت اينكه داراي تحرك بيشتري است مي تواند در مراتع با پستي و بلندي زياد پراكنده شود و به چرا بپردازد.

2- علوفه ی قابل دسترس :

اين مورد از دو لحاظ بر روي پراكنش دام اثر دارد:

2-1- از لحاظ كميت :

وقتي پوشش گياهي  متراكم است و حجم علوفه ی در دسترس زياد است دام احتياج ندارد زياد از آبشخور دور شود. هر چه پوشش تنك تر شود علوفه ی در دسترس كمتر شده و در نتيجه دام از منابع آب فاصله بیشتری مي گيرد تا علوفه ی موردنياز خود را بدست آورد.

2-2- تعداد دفعات احتياج دام به آب :

هر چه علوفه سبزتر و پرآب تر باشد دام كمتر به آب احتياج دارد و شعاع حرکتی آن بیشتر و از منابع آب فاصله مي گيرد. اگر دام( گوسفند ) فقط يك بار در روز به آب احتياج داشته باشد مي تواند تا شعاع 10 كيلومتري از آبشخور به دنبال علوفه برود اما اگر 2 بار در روز به آب نياز داشته باشد اين شعاع به 2 تا 3 كيلومتر كاهش مي يابد و در نتيجه پراكنش دام به صورت  متراكم در اطراف آبشخور است.

3- اقليم :

در هواي گرم دام بيشتر در اطراف آبشخور يا سايه تجمع پيدا مي كند و در هواي ملايم پراكنش دام بهتر خواهد بود. از بين عوامل اقليمي باد بر روي پراكنش دام مؤثرتر است.  مثلاً گوسفند و گاو علاقه دارند در خلاف جهت باد حركت كنند و به طبع پراكنش آنها هم خلاف جهت باد صورت مي گيرد.

4- ميزان هضم پذيري علوفه :

چون دامهاي استفاده كننده از مرتع نشخواركننده هستند هر چه هضم پذيري كمتر باشد؛ دام مدت زمان بيشتري به استراحت در اطراف آبشخور مي پردازد.

5-  منابع آب در دسترس دام :

محل قرار گرفتن آبشخور عامل مهم پراكنش دام در مرتع است. در مراتعي كه آبشخور ها به هم نزديك و يا قطعات مرتع كوچك است تعداد دفعاتي كه دام به آبشخور مراجعه مي كند بيشتر ولي مدت زمان سپري كردن اطراف آبشخور كمتر است. اما زماني كه فاصله آبشخورها زياد باشد تعداد دفعات مراجعه كمتر ولي مدت زماني كه اطراف آبشخور سپري مي كند بيشتر است.

6-  چراي گروهي :

دام علاقه دارد به صورت گروهي چرا كند. هر چه پوشش متراكم تر اندازه ی گروه بزرگتر و هر چه پوشش پراكنده تر اندازه ی گروهها كوچكتر مي شود. وجود سايه هم از عوامل مهم پراكنش دام در مرتع است در هواي گرم دام علاقمند است در زير سايه باشد و فاصله زيادي را طي مي كند تا خود را به سايه برساند. يكي ديگر از علل مهم عدم پراكنش صحيح چرا در مرتع استفاده از سيستم سنتي دامداري كشور بر اساس توليد مواد لبني است. طبق بررسي انجام شده به وسیله ی دكتر يزدي در مقاله اي به عنوان ( گذر از كوچ نشيني به رمه گرداني ) محدوديت زماني شيردوشي دام ها در بخشي از دوره ی بهره برداري مراتع باعث محدوديت مكاني چرا مي شود. چنانچه شيردوشي روزانه يك بار انجام شود، دام ها را فقط مي توان در حدود 10 ساعت از محل چادر ها دور كرد كه با افزايش دفعات شيردوشي به 2 بار در روز اين مدت به 5/4 ساعت تقليل مي يابد و با توجه به شرايط توپوگرافي،‌ پوشش گياهي و نياز دام به آب حداكثر فاصله اي كه دام ها ضمن چرا در مدت 10 ساعت مي پيمايند از 5 كيلومتر تجاوز نخواهد كرد. بنابراين چوپان مجبور است كه دام ها را در فضاي محدودتري چرا دهد بدين ترتيب چراگاه هاي غني دور افتاده مورد استفاده دام قرار نگرفته و مراتع به صورت يكنواخت چرا نخواهد شد.

(( ادامه دارد ))

رژيم غذايي انواع دام

-         رژيم غذايي انواع دام :

-        بز:

بوته و درختچه مي خورد، قدرت چرايي بيشتري داشته و وضعيت آرواره هاي آن طوري است كه گياه را از سطح پائين برداشت مي كند.

-        گوسفند:

پهن برگان علفي را ترجيح مي دهد، رژيم غذايي گوسفند از نظر پروتئين غني تر از گاو  است و از نظر قدرت چرايي و وضعيت آرواره براي برداشت گياه بعد از بز قرار مي گيرد.

-        گاو :

گراس ها را ترجيح مي دهد، از نظر رژيم غذايي پروتئين آن كمتر از رژيم غذايي گوسفند است و از نظر قدرت چرايي و وضعيت آرواره براي برداشت گياه بعد از گوسفند قرار دارد.

-        شتر :

خار را بيشتر ترجيح مي دهد.

 با مقايسه ی رژيم غذايي گاو و گوسفند مشاهده مي شود كه گاو كمتر انتخاب كننده ی گياهان براي چراست. گندميان را مي چرد و كمتر به پهن برگان علفي كوتاه مانند يونجه هاي يكساله توجه دارد. تصور براين است كه اين تفاوت ها ناشي از توانايي فيزيكي كمتر گاو براي انتخاب مي باشد. گاو در محدوده ی 1 متر جلو و بالاي سرش چرا مي كند محدوده ی ديد و تحرك گوسفند در مقايسه با گاو بيشتر است به طوري كه تا 3 متري جلوي خود را تحت نظر دارد.

بز چه به صورت عمودي با بالا رفتن از بوته ها و درختان و چه به صورت افقي داراي تحرك چرايي بيشتري است. بز معمولاً بوته ها را بيشتر از گوسفند چرا مي كند. این انتخاب گاه به منظور ارزش رجحاني بيشتر برخي از گونه ها، و گاه نيز به منظور چرا در ارتفاع بيشتر است. بنابراين بوته هاي خوش خوراك بيشتر در دسترس بزها قرار مي گيرند. ليكن برخلاف عقيده ی عام بزها بيشترين احتياجات غذايي خود را از همان گونه هايي كه گوسفند چرا مي كند تأمين مي كنند به طور كلي گونه هاي خوش خوراك هم به وسيله ی گوسفند و هم به وسيله ی بز چرا مي شوند و گونه هاي غير خوش خوراك نيز چرا نمي شوند.

شتر بيشتر بوته هاي خاردار را مصرف مي كند و هنگام چرا حركت آهسته اي دارد برعكس گاو يا بز كه در چرا بسيار متحرك هستند. شتر با حركت ممتد به چرا ادامه مي دهد به طوري كه مشاهده شده است شتر، در مرتع خوب بعد از 5/2 ساعت چرا، 5 كيلومتر طي مسير نموده است.

شتر در مرتع غني يا فقير به منظور چرا فقط گونه هاي محدودي را انتخاب مي نمايد و از هر گياه مقدار كمي چرا كرده و به گياه ديگر روي مي آورد حتي ديده شده است كه شتر به خار گياهان اكتفا كرده و از برگ ها كه ظاهراً خوش خوراك تر هستند چرا نمي كند و علي رغم وزن زياد در مقايسه با ساير انواع دام ها  قادر است شرايط سخت و كمبود علوفه و آب را بهتر تحمل كند.

(( ادامه دارد ))

روش هاي مختلف گله داري

-        روش هاي مختلف گله داري :

انسان با گسيل دام به مراتع برای بهره برداري از روش هاي كوچ نشيني، رمه گرداني، ‌دامداري نيمه متحرك و ساكن استفاده مي كند.

1- كوچ نشيني :

عبارتست از تغيير مكان يا جابجايي فصلي دامداران، از مراتع قشلاقي به ييلاقي و بالعكس.

در واقع مي توان آن را نوعي تطابق اكولوژيكي انسان و دام با محيط طبيعي عنوان كرد. در اين روش خانواده ی كوچ نشين، همزمان با دام ها در نقل مكان شركت مي كنند. كوچ نشيني به وسيله ی بسياري از عشاير مانند ايل هاي قشقايي در فارس، بختياري در كهكيلويه و شاهسون در آذربايجان شرقي اعمال مي شود. در كوچ نشيني بر روي دام داشتي و توليد دو منظوره گوشت و فرآورده هاي لبني به طور توأم تأكيد مي گردد و به همين علت خانواده ها براي شيردوشي به همراه گله حركت مي كنند.

2- رمه گرداني :

در بين دامداران مهاجر اطراف استان هاي تهران و سمنان بيشتر مشاهده مي شود كه فقط دام ها همراه با چوپان از قشلاق به ييلاق و بالعكس كوچ مي كنند و خانواده ی دامدار يكجا نشين هستند و به اين علت دامداري براساس توليد گوشت صورت مي گيرد.

3- نيمه متحرك :

عبارتست از جابجايي و تغيير مكان كوتاه بين دشت و كوه كه از نظر زماني و مكاني در مقايسه با رمه گردانی و كوچ نشيني در مقياس محدودتري انجام مي شود. در اين شيوه برحسب اينكه خانواده دام را همراهي كند یا نه، به كوچ نشيني نيمه متحرك و يكجانشينی یا رمه گرداني نيمه متحرك تقسيم مي شود. اين شيوه در ميان عشاير تركمن در شمال شرق مازندران مشاهده مي شود.

4- روش ساكن :

این روش در روستاها كه از مراتع محدود اطراف محل سكونت خود استفاده مي كنند مرسوم است.

5- روش صنعتي و نيمه صنعتي :

علوفه ی اين نوع دامداري از مراتع تأمين نمي شود بلكه دامدار خود به توليد علوفه از طريق كشت گياهان مرتعي و خوراك هاي مكمل دامي اقدام مي كند.

(( ادامه دارد))