گياه داروئي:باريجه(Ferula gummosa)

 •          گياه داروئي:باريجه(Ferula gummosa)

•         نام علمی:

•         Ferula gummosa

•         تیره:

•         Apiaceae

خصوصیات كلي‌:

در كتب قديم با نام انجدان و در زبان سريانی انگدان اوگاما خوانده می‌شد. گياهانی جدا گلبرگ و شامل 150 جنس و در حدود 30000 گونه می‌باشند. باريجه گياهی پايا با ساقه ضخيم به ارتفاع 1 تا 2 متر و برگ‌هايی به رنگ سبز مايل به خاكستری و پوشيده از تار به طول 30 سانتيمتر بوده، رشد گياه بصورت روزت بوده و از سن پنج سالگی به بعد با ايجاد ساقه گل دهنده به مرحله زايشی وارد می‌گردد. گياه باريجه در طول عمر تنها يک بار به گل نشسته و بذر می‌دهد و پس از آن از بين می‌رود. گل‌های آن زرد و مجتمع به صورت چترهای مركب و عموماً به صورت دستجات فراهم در قسمت‌های فوقاني ساقه ظاهر می‌گردد  .

خصوصیات گیاهشناسی :

گیاهی است پایا، منوکارپیک(بدين معني كه در طول عمر خود تنها 1بار گل خواهد داد)، ساقه به طول 2-1 متر

برگها: سبزغباری و گسترده(رزت) پوشیده از تار وپهنک برگ دارای بریدگیهای کم و بیش عمیق. برگهاي باريجه بشدت بريده بريده وريش ريش ميباشد.مجموع پهنك ودمبرگ آن تقريبا 30 سانتيمتر با تقسيمات 6ميليمتري كه هر برگ داراي 4بار تقسيمات شانه اي عميق ميباشد .

گلها: برنگ زرد و خوشه ای مرکب در طول ساقه  ومجتمع در چترهاي 6-12 پرتوئي فاقد گريبان با گل آذين چتر مركب- زمان گلدهي ارديبهشت تا خرداد ميباشد  .

میوه :بیضی شکل ودراز ،شیزوکارپ وبا کناره های باریکتراز نصف قسمت محتوي دانه

ریشه: غده ضخیم و گوشت دار و دارای دو ریشه اصلی و ریشه های فرعی

•          مراحل رشد:

•         در مناطق سردسير از اوائل بهار ودر مناطق گرمسير از اواسط اسفند ماه شروع وبه مدت 4 ماه ادامه دارد  .

خصوصیات اکولوژیکی :

•         رویشگاه: مناطق کوهستانی و نیمه خشک ایران

•         شامل استانهاي خراسان .اصفهان .سمنان. مركزي. تهران. قزوين .قم لرستان .كهكيلويه  وبوير احمد. مازندران. گلستان. همدان. چهارمهال وبختياري. زنجان .و.....

•         محل رشد: اطراف صخره ها و مناطق مرطوب و آبراهه ها

•         ارتفاع نرمال: 650-3300متر

•         يكي از عوامل محدود كننده رشد در گياه باريجه ارتفاع ميباشد.

ارتفاع بالاي 3300 متر عامل محدود كننده رشد آن ميباشد كه حتي در صورت تحريك بذور ان  به علت سرماي ارتفاعات وشروع جوانه زني اما اين گياه مستقرنخواهد شد .

خصوصيات اقليمي :

•         باريجه اغلب در اراضی کوهستانی مرتفع و اقلیمهای استپی و نیمه استپی با حداقل میزان بارندگی سالانه 300 میلیمتر مشاهده می شود. در رویشگاههای مختلف باریجه میانگین حداقل دمای سالانه از 6/1 سانتیگراد در فریدونشهر تا 12 درجه سانتیگراد در کاشان متفاوت است. در این مناطق حداقل مطلق دما ˚29 و حداکثر دما ˚5/36 سانتیگراد می باشد..

•         جهت شیب: شمالی و جنوبی

•         درصد شیب: (75-15%)

•         خاک مناسب براي کشت باريجه :این گیاه درخاکهای سبک ( شنی ) ، متوسط ( لومی ) و سنگین ( رسی ) وبطور كلي خاکهاي با عمق کافي، نرم و قابل نفوذ رشد ميكند

•         از نظرشیمی خاک : خاکهای اسیدی ، خنثی و بازی ( قلیایی ) را می تواند تحمل کند و نیازمند خاکهای مرطوب است

•         ساختمان خاك:ساختمان بدون زاویه. ریز و متوسط با مقاومت متوسط

•         بافت خاک: رسی شنی و بافت نیمه سنگین و عمیق و غنی از هوموس

•         سطح رویشگاه در ایران: 700000 هکتار

عمده ترين رويشگاههاي باريجه در ايران :

•         رویشگاههای عمدة گیاه باریجه در ایران را چنین گزارش کرده اند:

•          شلیمر :رویشگاهِ باريجه را از جمله در دَهْ گَردو (دِه گِردو- بر سر راه شیراز)، کوههای ساوجبلاغ (میان تهران و قزوین )، درّة لار کوهستان البرز، دره های خرقان و ساوه ، و دامنة کوههای نزدیکِ رِشْم (شهرستان شاهرود) ذکر کرده است .

•         قهرمان: رویشگاه باريجه  را منطقة البرز (دماوند، میان تهران و فیروزکوه ، درة لار نزدیک پُلور)، سمنان و شمال شرقی ایران (کُپه داغ میان قوچان و لطف آباد، گردنة الله اکبر) گزارش کرده است .

•           دایماک و همکاران:، رویشگاه باريجه را در ایران پیرامون همدان و میان شیراز و کرمان ،

•          . به گزارش کریمی و محجوب :، «گونه های گیاه باریجه در بیشتر نقاط ایران می رویند... ولی بیشترین میزان بهره برداری تجاری از مناطق سرجنگلداریهای کل خراسان (بیرجند، طبس ، اسفراین ) و تهران به عمل می آمده ».

•         يکي از رويشگاههاي با اهميت باريجه ، حوضه هاي آبخيز جنوب و غرب کاشان است که براساس آمار سال ۱۳۷۱ ، بيش از يک ششم باريجه صادراتي کشور(حدود يازده تن ) را بخود اختصاص داده است.

گونه هاي همراه

•         عمده ترين  تيپ هاي گياهي در مناطق رويشگاههاي باريجه  كه بعنوان یک گونه همراه خود نمایی می کند شامل:

•           Artemesia aucheri, Agropyron spp., Artemisa kopetdaghensis, Festuca   ovina  , Artemesia kopetdaghensis, Juniperus sp., Poa bulbosa, pestacia vera, Agropyron spp

•          و گياهان مجاورباريجه در رويشگاههاي مختلف شامل زيره سياه، ريواس، بنه، انجير وحشي، شيرين بيان، خاكشير, آنغوزه، ‌ارغوان، بومادران، افد را، كلپوره، گل ماهور، علف چاي، چاي چوپان، دواي شيخ علي و آويشن برگ باريك می باشند.

خصوصیات صمغ گیاه :

ریشه و ساقه حاوی مجاری ترشحی می باشد. شیرابه باریجه دارای بوی تند و طعم گس و بسیار نا مطلوب است که درمجاری ترشحی جریان دارد شیرابه دو نوع میباشد:

•          ا شکی(قطره ای): توسط نیش حشرات یا بصورت طبیعی بدست مي ايد رنگ ان سفيد مايل به زرد يا زرد مايل به سبز مي باشد

•            توده ای(عسلی): در اثر تیغ زدن ریشه غده ای بدست مي ايد رنگ ان سبز مايل به قهوه اي ويا تيره است كه در ان ناخالصيهاي مختلف نظير خرده هاي ساقه ودمبرگ ديده ميشود

شیرابه  شامل: اسانس  6    تا 20 درصد، رزین 60 تا 70 درصد و صمغ   10 تا  25 درصد

نوع مرغوب ان نبايد بر اثر سوختن بيش از 10 درصد خاكستر بجاي بگذارد. اسانس با روش تقطير با بخار آب بدست مي آيد و به رنگ زرد روشن و با بوي تند و داراي 85 ذرصد هيدرو کربور هاي ترپنوئيدي مانند آلفاپينن ( 7 تا21 درصد )، بتاپينن (  45تا 65 درصد ) و دلتا – 3 کارن ( 5/2 تا 16درصد) است.

اسانس باريجه داراي  پينن راست-كادي نن و والرينات دوبورنيل است

ميزان توليد:
ميزان توليد هر بوته باريجه 20تا40 گرم ميباشد .
زمان وطول برداشت:
زمان مناسب جهت برداشت باريجه از اوايل تير تا اواخر مرداد به مدت 2 ماه ميباشد .

شيوه بهره برداري:

بهره برداري عمدتا بصورت تود ه اي واز بوته هايي با سن بيشتر از 3 سال (قطر طوقه ريشه كمتر از 15 سانتيمتر نباشد)صورت ميگيرد .

شيوه برداشت باريجه :

•         شيوه كار :ابتدا خاك اطراف ريشه (ترجيحا سمت شمال تا شيره حاصله در معرض مستقيم نور آفتاب نباشد)را خالي نموده وبعد از ان  به فاصله 3تا10 سانتي متر 

•         از ناحيه يقه به صورت موازي با محور غده برش ميدهيم از اين محمل شيرابه خارج ميشود كه 4تا10 روز بعد بوسيله كاردك مخصوص شيره  ها ي خارج شده برداشته ميشوند .

استاندارد باريجه:

•         موسسه تحقيقات صنعتي ايران براي تعيين ويژگيهاي  باريجه صادراتي در سال 1348 استاندارد 532 را براي باريجه عسلي تدوين نموده است.كه در اين استاندارد ويژگي رنگ را خاكستري يا خاكستري تيره يا قرمزمتمايل به   قهوه اي ذكر شده است.وجود شن وخاك ومواد گياهي در صورتي كه مقدار خاكستر را از 10درصدافزايش دهد مجاز ندانسته اند

•         از نظر درجه بندي با ملاحظه مقدار موادغير محلول در الكل 90 درجه جوش  باريجه به 4دسته طبقه بندي  شده است-(جدول زير)

 

نوع	مقدارمواد غير محلول در الكل 90 درجه جوش
ممتاز	تا10درصد
درجه يك	11تا 25 درصد
درجه دو	26تا36 درصد
درجه سه	36 تا50 درصد

کاربرد ها :

•         گالبانیک اسید: خاصیت آنتی بیوتیکی و میکروب کشی و ضدعفونی کنندگی دارد0

•         رفع درد دندان و مفاصل، نیرودهنده و ضد تشنج و نفخ0

•         در صنایع داروئی، بهداشتی و آرایشی و غذایی، تهیه چسب بیرنگ تعیین قوه نامیه: در آزمایشگاه و دمای یخچال (5 درجه سانتی گراد) 50 درصد بذور جوانه زدند

•         آماده سازی زمین: قبل از فصل سرما با افزایش کود دامی و شخم و دیسک و لولر

•         کاشت: بذرقبل از سرمای زمستان در عمق 3تا 5 سانتیمتری (کپه کاری در شرایط عرصه و تک بوته در شرایط مزرعه)

•         بهترین زمان کاشت: اوایل آذر تا پایان دی ماه

•         ،تثبیت کننده در صنایع عطر0و ادکلن

•         درصنایع چوب، نساجی، نقاشی، چسب ، حشره کشها و آفت کشها

خصوصیات زراعی:

•          تعیین قوه نامیه: در آزمایشگاه و دمای یخچال (5 درجه سانتی گراد) 50 درصد بذور جوانه زدند

•          آماده سازی زمین: قبل از فصل سرما با افزایش کود دامی و شخم و دیسک و لولر

•          کاشت: بذرقبل از سرمای زمستان در عمق 3تا 5 سانتیمتری (کپه کاری در شرایط عرصه و تک بوته در شرایط مزرعه)

•          بهترین زمان کاشت: اوایل آذر تا پایان دی ماه

فنولوژی :

•         سبز شدن: اواخر اسفند تا اواسط فروردین

•         مراقبتهای معمول بویژه حذف علفهای هرز بدلیل رقابت ضعیف در اول رشد

•         دوره رویشی: نیمه فروردن تا نیمه تیرماه

•         رشد مجدد: نیمه اسفند ماه

•         دوره زایشی: نیمه دوم اردیبهشت تا اواخر تیرماه

•         رسیدگی بذر: اواخر تیرماه تا نیمه مرداد ماه

جوانه زني بذور باريجه با اعمال تيمارها :

•         به منظور بررسي ويژگي هاي جوانه زني روش هاي شکستن خواب و نيز تاريخ کاشت مناسب گياه دارويي باريجه آزمايشي در سال هاي 1382 تا 1383 در دانشگاه فردوسي مشهد صورت گرفت. در اين آزمايش اثر دو تيمار شستشو و عدم شستشوي بذور با درجه حرارت هاي 2، 5، 8 و 11 درجه سانتيگراد بر روي درصد و سرعت جوانه زني و نيز اثر سه تاريخ کاشت بهاره، پاييزه و زمستانه، بر روي درصد سبز کردن بذور باريچه، مورد بررسي قرار گرفت. نتايج بررسي شکستن خواب در بذور باريجه نشان داد که بيشترين درصد (97.5) و سرعت جوانه زني (1.5 بذر در روز)، در تيمار شستشوي روزانه بذور در دماي هشت درجه سانتيگراد بود. اعمال تيمار شستشوي روزانه بذور موجب افزايش معني دار درصد جوانه زني (72-33 درصد) در تمامي هشت درجه سانتيگراد بود. افزايش درجه حرارت از هشت درجه سانتيگراد به بعد باعث کاهش شديد درصد و سرعت جوانه زني در هر دو تيمار شستشو و عدم شستشو شد. نتايج حاصله از اين تحقيق نشان داد که بيشترين درصد بوته هاي سبز شده در دو تاريخ کاشت پاييزه و زمستانه بوده و هيچ گونه بذري در تاريخ کاشت بهاره سبز نگرديد.

بهره برداری :

•         بوته های با سن 5 سال به بالا   جهت بهره برداری مناسب میباشند

•         مراحل بهره برداری: تیشه زنی، تیغ زنی،جمع آوری صمغ

روشهای بهره برداری:

1.    برش طولی(مسطح)

2.    برش عرضی(مقعر)

3.    قطع یقه

4.    نربری (قطع ساقه گل دهنده)

•         زمان بهره برداری: پس از اتمام دوره رویشی همزمان با زرد شدن برگها با فواصل 10-7 روزبه تعداد 5-3 دفعه

•         عملکرد صمغ:  بطور متوسط 10- 8 گرم در هر غده

وسایل بهره برداری :

•         تیشه

•         کاردک

•         تیغ برش

•         چاقوی تیز

•         قوطی

•          ظروف بزرگ

منابع مورد استفاده :

•         سايت گیاهان دارویی و معطر ایران Medicinal and aromatic plants of Iran  نوشته شده توسط محمدتقی عبادی

•           بررسي تأثير بهره برداري در ادامه حيات و بهره دهي گياه باريجه  (Ferula gumosa) در استان اصفهان مجري: سيد محمد اصفا

•         بررسي خصوصيات اكولوژيكي و امكان زراعي كردن گياه دارويي و صنعتي باريجه

•         ( Ferula gummosa) در شرایط آب و هوا یی مشهد1- عسكر زاده، محمد علي 2- غلامي، براتعلي 3- نگاري، عبدالكريم به ترتيب اعضاء هيئت علمي  و كارشناس مركز تحقيقات كشاورزي و منابع طبيعي خراسان

•          غلامرضا محمدي –مسعود عليها -موسسه تحقيقات جنگلها ومراتع –مطالبي پيرامون باريجه

•          انتشارات دفتر ترويج ومشاركت مردمي جنگلهاي خارج از شمال-1381-باريجه

•         دكتر احمد قهرمان –فلور رنگي- برگ شماره 800

بسم الله الرحمن الرحيم

كشور ما ايران روي كمربند خشك جهان قرار گرفته و اقاليم خشك و فراخشك 61 درصد از مساحت آن تشكيل مي دهد. در مجموع ايران با 2/1 درصد خشكي‌هاي جهان داراي 4/2 درصد پديده‌هاي بياباني فاقد پوشش گياهي و 08/3 درصد مناطق بياباني جهان است                           .                              
تهديد تخريب 73 درصد كل مراتع جهان به مساحت 3/3 ميليارد هكتار، كاهش توان توليد خاك در 47 درصد مناطق خشك جهان، غير قابل استفاده شدن 50 تا 70 هزار كيلومتر مربع اراضي حاصلخيز در سال و بالغ بر 42 ميليارد دلار خسارت سالانه به محصولات كشاورزي همراه با اثرات بسيار وسيع و گسترده اكولوژيكي، اجتماعي، اقتصادي و زيست‌محيطي به ويژه فقر گسترده و تخريب منابع پايه به عنوان تنها بخشي از آثار و پديده‌هاي جهاني پديده بيابان‌زايي محسوب مي‌شود.

استان هرمزگان با مساحتي قريب به 7 ميليون هكتار در جنوب كشور، بر بخشي از سواحل شمالي خليج فارس و درياي عمان واقع شده است. آب و هواي هرمزگان، آب و هواي خشك و فوق استوائي بوده، متوسط بارندگي ساليانه 205 ميلي متر و حداكثر درجه حرارت در تابستان 46 درجه سانتي گراد و حداقل آن در زمستان 9 درجه سانتي گراد در مناطق شمالي استان نيز مي رسد. رودخانه هاي استان از رشته كوه هاي جنوب شرقي زاگرس سرچشمه مي گيرند و بدليل اينكه اين رشته كوه ها فاقد يخچال و برف هاي دائمي است، دبي آب پايه قابل ملاحظه اي ندارند. مطالعات موجود نشان مي دهد از 20 ميليارد متر مكعب حجم بارندگي حوزه هاي آبخيز استان، 13 ميليارد متر مكعب بوسيله تبخير و تعرق از دسترس خارج گرديده، 4/1 ميليارد متر مكعب نفوذ و 4 ميليارد متر مكعب در برخورد با سازندهاي شور سري هرمز (گنبدهاي نمكي) غير قابل استفاده مي گردد؛ از ميزان باقيمانده 650 ميليون متر مكعب بوسيله سدهاي موجود ، بندهاي خاكي و ملاتي، بركه ها و آبگيرهاي سنتي جمع آوري و ذخيره شده و يك ميليارد متر مكعب باقيمانده قابل برنامه ريزي و كنترل مي باشد.

آثار و نتايج مديريت هرزآبها در استان هرمزگان :

استان هرمزگان از استانهاي خشك كشور است كه مردمان آن از ديرباز با مشكل كم آبي و خشكسالي آشنا بوده و عمليات زراعي و باغي خود را با بهره گيري از آب هاي سطحي به انجام مي رسانده اند؛  در جاي جاي اين استان در مناطق مستعد بهره برداري از رواناب، سازه هاي جمع آوري آب را در اراضي كشاورزي و باغات مي توان مشاهده كرد. در اين مناطق با احداث بند هاي خاكي سعي در استفاده حداكثر از روانآب سطحي شده است ،ليكن به دليل عدم رعايت برخي از نكات فني، گاهي با جاري شدن سيل زحمات چند ماهه كشاورزان به هدر رفته و بند هايي كه با مشقات فراوان و بدون استفاده از ماشين آلات و تنها با همت و نيروي بازو احداث كرده بودند در اثر سيل بريده و تمام آبهاي جمع آوري شده كه مي توانست نياز آبي چندين ماه باغات را فراهم كند به هدر مي رفته است.

اداره كل منابع طبيعي استان هرمزگان از دهه ي 70 با بهره گيري از دانش بومي، اطلاعات هوا و اقليم و استفاده از دانش مهندسي براي حل مشكلات خشكسالي سعي در استفاده بهينه از هرزآبهاي سطحي در تمام نقاط استان نمود. به اين منظور در قالب پروژه مديريت هرزآبها اقدام به اجراي پروژه هاي احداث فارو، هلالي هاي آبگير، بندهاي خاكي كوتاه و بندهاي خاكي بلند در اراضي منابع طبيعي نموده است.

اجراي اين عمليات در استان توانسته است بطور گسترده از هدر رفت بخشي از هرز آبهاي سطحي جلوگيري كرده و با نفوذ در لايه هاي خاك باعث افزايش ذخاير آبهاي زير زميني و افزايش سطح پوشش گياهي در مناطق لخت و عاري از پوشش شود.

 نظر به جلب مشاركت مردم در امر بيابانزدايي با احداث بند هاي خاكي بلند و واگذاري آنها به متقاضيان، كارايي بندهاي احداثي از موارد ذكر شده هم فراتر رفته و مجريان طرح بيابانزدايي توانسته اند علاوه بر ايجاد پوشش جنگلي، با كاشت نخيلات در اين بند ها و استفاده از ثمر آن بخشي از مايحتاج زندگي خود را نيز تأمين نمايند.

سيماي منابع طبيعي استان هرمزگان :

مساحت استان                2/7 ميليون هكتار

مساحت منابع طبيعي        4/6 ميليون هكتار

سطح مراتع                 093/4 ميليون هكتار

سطح جنگلها                          074/1 ميليون هكتار

سطح اراضي بياباني                565/1 ميليون هكتار

سطح مناطق تحت تاثيرفرسايش بادي 475هزار هكتار

سطح كانوتهاي بحراني                    209 هزار هكتار

شرايط آب وهوايي استان :

متوسط بارندگي استان  :                                            205 ميليمتر

 متوسط درجه حرارت :                                             9/26 در جه  سانتي گراد

متوسط درصد كاهش بارندگي از سال 77 لغايت88             42 درصد

سطح ونوع مراتع استان هرمزگان :

سطح مراتع استان                                            4059943 هكتار                                    سطح مراتع متراكم                                              702 هكتار   

 سطح مراتع نيمه متراكم                                       209830  هكتار

 سطح مراتع كم تراكم                                        3849411  هكتار

وضعيت بهره برداري از مراتع:

سطح مراتع مميزي شده و داراي پروانه چرا           3021000هكتار

سطح طرحهاي مرتعداري تهيه شده                      000 1100 هكتار

سطح طرحهاي مرتعداري تصويب شده                000 1003 هكتار

سطح طرحهاي مرتعداري واگذار شده                   720000 هكتار

عملكرد 30 ساله اداره فني مرتع

رديف	پروژه		تعداد
1	نصب تلمبه بادي (دستگاه )		151
2	احداث رزروار (باب)		140
3	احداث آبشخور دام(ددستگاه)		151
4	علوفه كاري (هتار)		810
5	ميزان توليد علوفه (تن در سال)		4500
6	چاههاي تجهيز شده (حلقه)		65
7	ذخيره نزولات آسماني(هكتار)		2135
8	سطح طرحهاي مرتعداري تهيه شده (هكتار)		1200248
9	سطح طرحهاي مرتعداري تصويب شده (هكتار)		1155963
10	سطح طرحهاي مرتعداري واگذار شده (هكتار)		744342
11	مميزي مراتع (هكتار)		3111913 (447 سامان عرفي )
12	وضعيت تعادل دام و مرتع و كاهش دام از مراتع	پروانه باطل شده	394 خانوار
		دام حذف شده	155053 واحد دامي
		مراتع  آزاد شده	118761 هكتار
13	تعداد دام مجاز(واحد دامي)		645000
14	تعداد دام موجود (واحد دامي)		1794000

اطلاعات مراتع مميزي شده تا پايان سال 1387

شهرستان	مساحت مراتع (هكتار)	مراتع مميزي شده
		تعداد	مساحت (هكتار)	تعداد		واحد دامي
				پروانه چرا	دامدار	دام موجود	دام مجاز
بستك	378843	22	205316	138	353	41496	22679
بندرلنگه	439461	54	31/44870	715	1379	85947	38347
بندرعباس	533709	64	85/47295	689	1541	114597	46998
حاجي آباد	639210	164	5/761037	412	1779	248013	133297
رودان	244132	27	25/30548	362	759	118476	41936
ميناب	376220	45	6/381768	930	1967	99923	38692
جاسك	961570	46	430753	630	1105	41895	35758
بندر خمير	251835	-	-	-	-	-	-
پارسيان	125080	7	92/69186	193	193	27201	35758
كل	4059493	436	43/30619	4067	8943	773175	367411

مفهوم گردآوری آب :

گردآوری و انبار کردن آب باران و هرزآب ‌ها را برای بهره برداري‌هاي زير، گردآوری آب گويند:
- آبياری گيا هان کشت شده‌ي يک ساله، چراگاه‌ها و درختان.
- بهره برداري‌هاي خانگی.
- بهره برداری در دامداري‌ها و دامپروري‌ها .
- بهره برداری در استخرهای پرورش ماهی.

سازه‌هاي گردآوری آب :
به سازه ‌هاي ساخته شده از خاك، سنگ يا چيزهاي ديگر كه آب باران و يا آب ‌هاي هرز را به دام انداخته تا بتوان آن‌ها را درجايي انبار كرده و يا وادار به فرو رفتن درخاك نمود، سازه‌هاي گردآوري آب گويند.
هر سازه‌ي گردآوری آب، دو بخش دارد:
- پهنه‌ي آبزا (Run-off area)
- آبگير، آب انبار يا کشتزار (Run )

پيشينه ذخيره نزولات آسماني :

در بخش‌هاي خشك و نيمه خشك ايران مانند استان‌هاي هرمزگان، بوشهر، كرمان، يزد، سيستان و بلوچستان، نشانه‌هايي از تلاش پيشينيان براي گردآوري آب‌هاي هرز چه براي فروخوراندن آن‌ها به لايه‌هاي زيرين خاك، چه براي كشت وكار، آشاميدن و شستشو، ديده مي‌شوند كه پيشينه‌ي برخي از آن‌ها به صدها سال پيش باز مي‌گردد. اين سازه‌ها در هر جايي نامي ويژه داشته و از ديدگاه شيوه‌ي ساخت نيز گاه با يكديگر همانند نيستند. گوراب، هلالي، خوشاب، هوتك و بند سار, نام‌هايی هستند که بر روی اين گونه سازه‌ها گذاشته شده‌اند.

عملیات ذخيره نزولات آسماني در قا لب روشهای گوناگون اصلاح و احیاء مراتع جهت افزایش نفوذ آب به داخل خاک -تقویت سفره های آب زیر زمینی-کمک به تقويت پوشش گياهي – جلوگیری ازایجاد هرز آب و هدر رفت خاک وافزایش تولید علوفه صورت می گیرد.در این میان روش ذخیره نزولات آسمانی به شکل هلالی آبگیر یکی از روشهای نو بنیان وموثر است.

روش هلالی آبگیر اولین باردر سال 1378با بهره گیری از نمونه های تقریبا مشا به جهانی*(مشابه تا نکا در هند) و دانش بومی بهره برداران حاشیه تفتان در مرتع نا رون خاش درسطح170هکتار با طراحی و محاسبه ابعاد و چگو نگی احداث شد که با اصلاح و با ز نگری های متعد د توسعه پیدا نموده وبه عنوان الگوی قابل تعمیم در نقاط مختلف کشور اجرا شده است.

هلالی آبگیر در واقع سازه ای خاکی است که با ادوات ساده (بیل وکلنگ)قابل احداث است.

مهمترین اهداف این سازه عبارتند از :

- افزایش رطوبت خاک

- تغییر میکروکلیمای منطقه

- جلب مشارکتهای مردمی

– ایجاد اشتغال موقت

–  حفظ گونه های با ارزش

-احیاء مراتع.

هلالي هاي آبگير:

گونه ا‌ي از آبگير هاي كوچك ، هلالي هاي آبگير هستند كه در اين تصوير، ويژگي‌هاي آن‌ها نشان داده شده است. اين سازه‌ها در دشت‌ها به شمار بسيار ساخته مي‌شوند به گونه‌اي كه همه‌ي آن دشت را بپوشانند.  هلالي ها بايد با توجه به وضعيت توپوگرافي منطقه عمود بر جهت شيب و به صورت همپوشاني احداث گردند.

هلالي بايد بصورت تراز شده احداث شود بطوري كه آب جمع آوري شده تمام سطح داخل آنرا يكسان پر كرده و مازاد آن از سرريز ها خارج شود. در غير اين صورت آب ممكن است در يك نقطه از آن جمع و باعث شكسته شدن هلالي ها شود. به اين منظور ابتدا بايد قوس لازم با مواد رنگي مانند گچ و ..... بر روي زمين مشخص شده و بعد از احداث، سطح داخل و دو طرف آن با استفاده از شيلنگ تراز، تراز گردد.

مزاياي گردآوري آب :

1-    كشت گياهان بارده كه به جز با اين روش، نمي‌‌توان بهره‌ي خوبي از آن‌ها گرفت.
2- افزايش اندازه و خوبي بار و بر گياهان ديم و كاهش بيم كمبود باردهي آن‌ها.
3- بهبود باردهي گياهان چراگاهي كه برابر است با بهبود فرآورده‌هاي دامي
 (چه از ديدگاه اندازه و چه از ديدگاه خوبي آن‌ها).
4- نگاهداري بهتر خاك و كاهش فرسايش خاك
5- افزايش پوشش گياهي و كاهش بيم بيابان زايي.
6- كاهش شوري خاك كه برابر است با افزايش توانايي بارآوري خاك.
7- افزايش آب‌هاي زيرزميني كه برابر است با افزايش اندوخته‌هاي آبي.

·         با توجه به مشخصات فني هلالي هاي آبگير هر هلالي بطور تقريب ظرفيت ذخيره 300-250 ليترآب باران را دارا ميباشد كه با مد نظر قراردادن تعداد هلالي ها در هر هكتار (70 عدد)ميتوان گفت با اجراي اين پروژه حدود21- 5/17 متر مكعب آب باران در هر هكتاردريكدوره بارندگي ذخيره ميگردد.اگر تعداد دوره بارندگي در استان هرمزگان 3 دوره باشد حدود 63-5/52 متر مكعب آب باران در هكتار در سال گردآوري ميشودكه با عنايت به سطح اجراي2135هكتاري  اين عمليات در استان گردآوري حجم آب معادل134505-5/112087 متر مكعب درسال صورت پذيرفته است.با مد نظرقراردادن ميزان تبخير 50 درصدي ميتوان گفت سفره هاي آب زيرزميني با نفوذ حدود13/61648متر مكعب آب حاصل از اجراي اين پروژه تغذيه ميگردد.

موانعی در جهت تحقق اهداف پروزه وجود دارد:

1 - در بخش آموزش نیروهای کارشناس ونیروهای کارگری تا کنون هیچگونه اقدامی صورت نپذیرفته است. در صورتی که سالیانه مبالغ زیادی صرف اجرا میگردد بدون آنکه اصول علمی و عملی با کیفیت خوب اجرا شده باشد.لذا پیشنهاد میگردد در اسرع وقت نسبت به اموزش کارشناسان ناظر شهرستانها اقدام گردد.

2- مشارکت بهره برداران نه تنها در اجرا بسیار ضعیف بوده بلکه در حفاظت آن نیزهیچگونه تلاشی ندارند و بدون حفاظت وقرق چنین پروﮋه هایی نمی توانند اثر بخشی کافی داشته باشندلذا باید تدابیری موثراندیشيد .    

3-اجرای این پروژه ها درسا لهای خشکسالی نه تنها تاثیری در اصلاح و احیاء مراتع نخواهدداشت بلکه باعث از بین رفتن لایه سطحی وهوموس خاک گردیده که در مناطق تحت تاثیر فرسایش بادی این موضوع بیشتر عینیت پیدا می کند.

 پيشنهادات:

بهتر است در مناطق با خصوصیات زیر هلالی احداث نگردد:    

1-منا طق با شیب کمتر از 4وبیشتراز 30درصد

2-مناطق مارنی و دارای شوری زیا د

3-اراضی سنگلاخی و فاقد خاک

4-مراتع دارای پوشش انبوه

5 –بهتراست منطقه احداث هلالی نزدیک روستاها باشد   

6- بهره بردار ذینفع داشته

7-منطقه یکدست بوده وامکان مراقبت و نگهداری از عرصه وجود  داشته باشد.                                                                       

بسم الله الرحمن الرحيم

آبخيزداري بعنوان علم حفاظت آب و خاك ميتوان راه حل اين مسائل باشد . روند روزافزون تخريب منابع آب و خاك ، كاهش سطح جنگلها و مراتع ، آلودگي محيط زيست ، از بين رفتن پوشش گياهي ، افزايش جمعيت و ... خسارات شديدي به مناطق داراي اكوسيستم حساس وارد نموده است كه ميتواند اهميت موضوع آبخيزداري را در اين امر بعنوان «آبخيزداري توليد به همراه حفاظت» را خاطر نشان سازد .در اين راستا امروزه با پذيرش جهاني اهميت آبخيزداري و نگرش سيستمي آن براي مديريت جامع منابع آب و در كشور ما با توجه به سابقه آبخيزداري و تقسيم بندي حوزه هاي مختلف آبخيز ، حوزه خليج فارس ودرياي عمان بعنوان يكي از حوزه هاي بزرگ كشور محسوب مي گردد .در حوزه هاي آبخيزاستان بعلت وجود معضلاتي نظير چراي بي رويه دام ها ، استفاده نامناسب از اراضي ، افزايش جمعيت ، قطع درختان و كاهش پوشش گياهي ، خطرات طبيعي ، بروز سيلابهاي مخرب ، توليد و ايجاد رسوب و فرسايش همه ساله شاهد ايجاد خسارات و مسائلي هستيم كه حوزه هاي آبخيزاستان با آن مواجه هستند .حال با توجه به مسائل ذكر شده و در جهت تدوين برنامه هاي مديريت منابع آب و خاك ، كنترل و مهار سيلابها ، كنترل فرسايش و حفاظت خاك ، كنترل رسوب ورودي به درياچه سدها ، احياء و اصلاح پوشش گياهي ، مبارزه با كم آبي از طريق استحصال آب از طريق احداث بندهاي ذخيره آب ، پخش سيلاب ، آبخوانداري و ... (كه از جمله اقدامات مهم آبخيزداري ميباشد) مديريت جامع توسعه پايدار، آرمان جامعيت حفظ و احياي منابع زيست بوم كشاورزي را همگام با سلامت انساني و رفاه اجتماعي در يك حوزه آبخيزداري دنبال مي‌كند. چنين رهيافتي در عمل، مجموعه فرآيندهاي مشاركتي كليه كنشگران در فرآيندهاي اجتماعي، اقتصادي و زيستي يك حوزه آبخيز است كه بر منابع طبيعي تاثير داشت و در قالب فرآيندهاي تصميم گيري و برنامه ريزي جمعي و مشاركتي بيان مي شوند. ترويج منابع طبيعي براي دستيابي به اين آرمان، راهبردهايي را به صورت محوري دنبال مي‌كند.

منابع طبيعي به مجموعه مواهب و ثروت‌هاي خدادادي اطلاق مي‌شود كه به رايگان در اختيار بشر قرار گرفته است. انسان از روزگاران اوليه خلقت در عرصه‌هاي منابع طبيعي زندگي كرده و از منابع آن اعم از آب، گياهان، حيات وحش، آبزيان و  . . . به طرق مختلف استفاده مي‌برده است. افزايش سطح دانش بشري و در راستاي آن افزايش جمعيت در كنار مسائل سياسي موجب شد تا دولت‌ها در جهت دستيابي به منابع بيشتر و افزايش درآمد ملي به بهره‌برداري از منابع طبيعي روي آورند. اين بهره‌برداري كه در بسياري مواقع بدون در نظر داشتن جنبه‌هاي اكولوژيكي صورت گرفته است، نتيجه‌اي جز تخريب عرصه‌هاي منابع طبيعي درپي نداشته است.

منابع طبيعي ايران در يك نگاه :

164 ميليون هكتار عرصه كشور در يك نگاه آماري به صورت زير طبقه‌بندي مي‌شوند:

الف :  2/83 درصد آن را منابع طبيعي تجديد شونده به خود اختصاص داده است:

1- جنگلها با مساحتي در حدود 4/12 ميليون هكتار 6/7 % سطح ايران را مي‌پوشانند.

2-  مراتع با مساحتي در حدود 90 ميليون هكتار 55 % مساحت كشور را تحت پوشش دارند.

3- اراضي بياباني و كويري با سطحي در حدود 34 ميليون هكتار 7/20% مساحت ايران را در قلمرو خود دارند.

اگر چه منابـــع طبيعي تجديد شونده كشــور به‌صورت يك پيكره واحــد اســت، اما به لحـاظ سيستم‌هاي بهره‌برداري و نظام‌هاي مديريتي در كشور، در سـه بخش متفاوت مورد توجه و ارزيابي قرار مي‌گيرند. اين سه بخش  عبارتند از : جنگل، مرتع و مناطق بياباني

    ب -   باقيمانده عرصه شامل اراضي تحت كشت (زراعت ديم، زراعت آبي، باغات و …) و اراضي تخصيص يافته به مناطق مسكوني (شهري و روستائي) راهها و درياچه‌ها و مردابها مي‌باشد كه با سطح 6/27 ميليون هكتار به 8/16% مي‌رسند. 

مراتع خود در بستر حوزه‌هاي آبخيز واقع شده‌اند و حوزه آبخيز (Watershed) به محدوده‌اي طبيعي كه داراي يك زهكش اصلي باشد و در مواقع بارندگي آب تمام آبراهه‌ها به درون اين زهكش (رودخانه يا مسيل) وارد شده و در نهايت از نقطه مشخصي تحت عنوان خروجي حوزه تخليه مي‌گردد، اطلاق مي‌گردد.

مراتع(Rangelands):

مرتع زميني است اعم از كوه، دامنه يا اراضي مسطح كه در فصول رويش گياهان داراي پوششي از نباتات علوفه‌اي خودرو بوده و با توجه به سابقه بهره‌برداري مورد چراي دام قرار مي گيرد. ممكن است مراتع داراي درختان جنگلي خودرو باشد كه در اين‌صورت مرتع مشجر ناميده مي‌شود.

به كليه اراضي طبيعي كه داراي پوشش گياهي خودرو بوده و بتواند علوفه مورد نياز دام‌ها را در فصل چرا تأمين نمايند گفته مي‌شود. مراتع در تأمين نيازهاي علوفه‌اي دام‌ها، تغذيه سفره‌هاي آب زيرزميني، بهر‌ه‌برداري از محصولات فرعي مرتعي، تصفيه و تلطيف هوا، جلوگيري از فرسايش خاك و بروز سيل، تأمين نيازهاي حيات وحش و  جنبه‌هاي تفرجگاهي اهميت دارند. كشور ايران با برخورداري از 90 ميليون هكتار عرصه‌هاي مرتعي، يكي از 8 كشور داراي غني‌ترين فلور گياهي در جهان است. بنابراين حفاظت، احياء، اصلاح و بهره‌برداري بهينه از مراتع در قالب مديريتي صحيح و كارآمد و در راستاي توسعه پايدار ضرورت دارد كه تنها از طريق علم و هنر مرتعداري (  Range Management)  ميسر است.

 وضعيت مراتع ايران:

بر اساس آمار  سال 1374 سازمان جنگلها و مراتع كشور، طبقه‌بندي سطح مراتع از نظر وضعيت 3/9 ميليون هكتار مرتع خوب (33/10 درصد)، 3/37 ميليون هكتارمرتع متوسط تا فقير (45/41 درصد) و 4/43 ميليون هكتار مرتع فقير تا خيلي فقير (45/48 درصد) جمعاً به وسعت 90 ميليون هكتار، داراي توليدي برابر با 7/10 ميليون تن علوفه خشك قابل بهره‌برداري مجاز و يا 8/5 ميليون تن T.D.N علوفه قابل استفاده مي‌باشد.

 اهميت مرتع:

براساس مطالعات انجام شده ارزش جهاني يك هكتار مرتع در سال، 232 دلار برآورد شده است. ارزش‌هاي اكولوژيكي و  زيست محيطي مراتع در ايران بين 4 تا 8 برابر ارزش علوفه توليدي آنها است. برخي از اين ارزش ها عبارتند از :

1-   حفظ خاك و جلوگيري از فرسايش آن (60 تا 70 درصد)

۲-   تنظيم گردش آب در طبيعت (75 درصد روان آبهاي سطحي )

۳-   حفظ ذخاير ژنتيكي گياهي و جانوري (80 تا 85 درصد تنوع گونه‌اي كشور)

۴-   ايجاد فضاي سبز و تلطيف هوا

۵-   تامين علوفه مورد نياز احشام عشايري و روستايي(حدود 40 درصد علوفه مورد نياز دام‌هاي كشور)

۶-   تامين بخشي از پروتئين مورد نياز كشور (بالغ بر 31 درصد گوشت قرمز توليدي سالانه كشور)

۷-   توليد محصولاتي نظير گياهان دارويي، صمغ‌ها و رزين‌ها

۸-   اكوتوريسم  

۹-   تامين غذا و مأمن وحوش و پرندگان

۱۰-   ترسيب كربن

 آبخيزداري (Watershed Management):

 ·   آبخيزداري يعني تغذيه سفره آبهاي زيرزميني و افزايش توليد محصول.

·   آبخيزداري يعني بهره‌گيري از مجموعه گسترده دانش و تجربه در يافتن راههاي پيشگيري و رويارويي با فرسايش خاك و سيلاب‌هاي مخرب.

·       آبخيزداري يعني حفظ و احياء آبخيزهاي بحراني.

·       آبخيزداري يعني بهره‌برداري كامل از سرمايه‌گذاري‌هاي هنگفت مالي در منابع اقتصادي كشور.

·       آبخيزداري يعني بهره برداري مناسب و درست از منابع طبيعي و كشاورزي حوزه‌هاي آبخيز.

·       آبخيزداري يعني تقويت پوشش گياهي و كاهش زيان هاي سيل‌هاي ويرانگر.

در اثر عدم اطلاع از روشهاي بهره‌برداري صحيح، جنگلها و مراتع سرسبز، به بيابانهاي بي آب و علف بدل مي‌شوند. بوته كني، شخم اراضي مرتعي، قطع درختان و چراي مفرط در مراتع نهايتاً مراتع و جنگلها را به بيابانها تبديل خواهدكرد.فرسايش خاك هر سال شديدتر شده و با هر بارندگي، خاك با ارزش از دسترس خارج مي‌شود. با فقير شدن پوشش گياهي، عشاير و روستائيان مجبور به تعليف دام با استفاده از سرشاخه‌هاي درختان و علوفه‌هاي دستي مي‌شوند. كمبود علوفه باعث سوء تغذيه، ضعف و بيماري دام مي‌گردد و كاهش توليد گوشت و شير و كاهش در آمد مرتعداران را به‌دنبال خواهد داشت.

مساحت حوزه‌هاي آبخيز كشور:

مساحت حوزه‌هاي آبخيز كوهستاني در حوزه‌هاي داخلي 113793.5482 هزار هكتار،‌ در حوزه‌هاي سد 33018.489 هزار هكتار و در حوزه هاي رودخانه اي 13894.337 هزار هكتار مي‌باشد.

آبخيزداري اهداف زير را دنبال مي كند:

1- تامين آب شرب  و آب زراعي

2- جلوگيري از بروز فرسايش و سيل

3- كاهش ميزان رسوب

4- افزايش سطح سفره‌هاي آب زيرزميني

5- جلوگيري از تخريب پوشش گياهي

6- كنترل و بهينه‌سازي رودخانه‌ها و مخازن سدها

7- ايجاد شرايط مناسب براي زندگي حيات وحش و تفرجگاه‌ها

 

بيابان‌زدايي (Combating Desertification):

-بيابان‎زايي(Desertification) به معني تخريب سرزمين در مناطق خشك، نيمه خشك و خشك نيمه مرطوب ناشي از عوامل مختلف از جمله تغييرات آب و هوا و فعاليت‌هاي انساني مي‎باشد.

- بيابان‎زدايي (Desertification Combating) فعاليت‎هايي را شامل مي‎شود كه بخشي از توسعه جامع سرزمين در مناطق خشك، نيمه‎خشك و خشك‎ نيمه‎ مرطوب در راستاي توسعه پايدار را در برگرفته و هدف آن عبارت است از:

1- جلوگيري و يا كاهش تخريب سرزمين

2- احياء زمين‌هاي جزئاً تخريب شده

3- احياء زمين‌هاي جزئاً بياباني شده

- تخريب سرزمين (Land Degradation) به معني كاهش يا از دست رفتن توان توليد بيولوژي يا اقتصادي اراضي ديم، آبي، مرتع، چراگاه، جنگل و بوته‎زار در مناطق خشك، نيمه خشك و خشك نيمه مرطوب ناشي از بهره‎برداري از سرزمين يا از يك فرآيند يا تركيبي از فرآيندها از جمله فرآيندهاي ناشي از فعاليت‎هاي انساني و شيوه‏هاي سكونتي مانند موارد ذيل مي‎باشد:

ü      فرسايش خاك (Soil erosion) ناشي از باد و يا آب

ü      زوال خصوصيات فيزيكي، شيميايي و بيولوژيكي و يا اقتصادي خاك

ü       نابودي دراز مدت پوشش گياهي طبيعي

ج- نواحي خشك (Arid)، نيمه خشك (Semi arid) و خشك نيمه مرطوب (Dry sub-humid) به معني مناطقي بجز مناطق قطبي و نيمه قطبي مي‎باشد كه در آن نسبت ميزان بارندگي به تبخير بالقوه در محدود 50 تا 65 درصد قرار دارد.

چ- مناطق مبتلا به (Affected Areas) به معني مناطق خشك يا نيمه خشك و يا خشك نيمه مرطوب مي‎باشد كه از بيابان‎زايي آسيب ديده‎اند و يا در معرض تهديد هستند.

به طور كلي در تعريف بيابانزايي سه نكته مهم مورد تأكيد قرار گرفته است كه عبارتند از:

1-تخريب سرزمين                 2-تغييرات اقليمي                 3-فعاليتهاي انساني

آثار و پيامدهاي بيابان‌زايي:

در حدود 80 درصد از اراضي كشور در حوزه مناطق خشك و نيمه خشك تا خشك نيمه مرطوب قرار دارد و از اين نظر داراي شرايط اكولوژيكي شكننده‎اي است. به لحاظ پتانسيل كم توليد و محدوديت‎هاي كمي و كيفي شيوه‏هاي بهره‎برداري در مناطق خشك، شدت روند بيابانزايي در اين مناطق در مقايسه با مناطق نيمه خشك كمتر است. هم اكنون بيشترين ميزان تخريب و نابودي منابع طبيعي تجديد شونده در حوزه‏هاي مناطق نيمه خشك تا خشك نيمه مرطوب مشاهده مي‎شود.

در مناطق فرا‎ خشك كه عموماً ميزان بارندگي كمتر از 200 ميليمتر است، عملاً امكان كشاورزي ديم وجود ندارد؛ در نتيجه بطور طبيعي علتهاي عمده تخريب منابع آب و خاك در اين بخش ديده نمي‎شود و مراتع به علت پتانسيل كم توليد علوفه، تحت چراي مفرط قرار ندارند. بنابراين شديدترين نوع تخريب در مناطق فراخشك، در حوزه اراضي كشاورزي رخ مي‏دهد كه دلايل عمده آن عبارتند از:

- كاهش سطح سفره‏هاي زير زميني به سبب استفاده خارج از توان تغذيه آنها‎‎

- شور و قليايي شدن خاكها به سبب رعايت نكردن اصول بهره‎برداري از منبع اراضي، استفاده بي‎رويه از منابع آب جهت  آبياري، به طوري كه عملاً بخشي از به هدر رفتن منابع آب، ضمن افت ميزان راندمان آبياري، منجر به انهدام منابع نيز مي‎شود.

بدترين شرايط را مناطق نيمه خشك و خشك نيمه مرطوب در كشور دارند كه ‎اين وضعيت در مناطقي با متوسط بارندگي بين 200 تا 500 ميليمتر كاملاً آشكار است.

در اين حوزه‎ها بارزترين علل تخريب عبارتند از:

1-    فرسايش آبي با شدت متوسط تا خيلي زياد

2- تخريب كمي و كيفي پوشش گياهي به سبب فشار چراي دام، رعايت نكردن فصل مناسب چرا و بوته كني

3-تخريب مراتع و تبديل آنها‎‎ به اراضي ديم به ويژه در حوزه‏هايي با بارندگي حدود 300 ميليمتر، توأم با وقوع خشكسالي‎ها كه عملاً اين اراضي را بصورت اراضي رها شده در مي‎آورد.

 مبارزه با بيابان‌زايي:

مبارزه با بيابان‌زايي عبارت است از مجموعه اقداماتي كه در چارچوب طرحهاي جامع توسعه در مناطق خشك و نيمه خشك تا خشك نيمه مرطوب صورت مي‎گيرد و اين اقدامات بايد مبتني بر اصول توسعه پايدار بوده و شامل سه گروه فعاليت هاي زير مي‎باشد:

1- بازدارنده      2-اصلاحي       3-احيايي

1-فعاليتهاي بازدارنده

عمده‎ترين زمينه‏هاي فعاليت بازدارنده، شامل سه گروه برنامه‏هاي زير است:

الف) آگاهي دهنده و ترويجي

ب) تشويقي

ج) تنبيهي               

2- روش هاي اصلاحي:

- اصلاح روشهاي شخم

- اصلاح روشهاي آبياري

- اصلاح روشهاي تناوب زراعي و آيش

- اصلاح روشهاي كود دهي

  3- روش هاي احيايي:

اين روشها معمولاً در مناطقي مورد استفاده قرار مي‎گيرد كه به طور جدي دچار تخريب شده‎اند و آسيبهاي وارد شده به حدي است كه رهاسازي آنها‎‎ به حالت طبيعي و به تنهايي براي احياي شرايط اكولوژيكي آنها‎‎ كفايت نمي‎كند.

در اين صورت مرحله بازسازي و احياي اراضي مستلزم اجراي پاره‎اي از پروژه‏هاي فني نظير:

•   احداث بادشكن
•   مالچ پاشي
•   نهال كاري
•    بذر پاشي 
•    بذر كاري
•   انتقال آب

بنابراين لزوم حفاظت و بهره‌برداري بهينه از منابع طبيعي (مراتع، بيابان‌ها و حوزه‌هاي آبخيز) تنها در سايه استفاده از فارغ التحصيلان رشته مهندسي منابع طبيعي - مرتع و آبخيزداري امكان پذير است كه رسالت تربيت نيروي انساني در اين بخش بر عهده دانشگاهها و مراكز آموزش عالي است.